به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ تشویق از مسائل بسیار مهم تربیت اسلامی و از بهترین شیوههای تربیت کودک است. فرزندان از تحسین و تشویق لذت میبرند و این از تمایلات فطری آنان است که باید به بهترین شیوه برای گرایش دادن آنها به فعالیتهای ارزشمند، از آن استفاده کرد.
بسیاری از والدین تصور میکنند که تشویق تنها برای دوران کودکی کاربرد دارد؛ اما این نگرش اشتباه است. جز انبیا و اولیا و برگزیدگان الهی، همه افراد در همه مراحل زندگی نیازمند تشویق و تمجید هستند. تشویق به انسان نیرو میدهد، اعتماد به نفس را تقویت میکند و از یأس و بدبینی نجات میدهد.
چرا تشویق از تنبیه مؤثرتر است؟
پژوهشهای تربیتی نشان میدهد که تحسین، انگیزش و تشویق بیشتر از تنبیه و عیبجویی میتواند رفتاری را در کودک نهادینه کند که بزرگسالان خواهان آن هستند. تقریباً درباره همه کودکان این موضوع مصداق دارد که تشویق، اثرات بهتری نسبت به تنبیه و تحقیر به بار میآورد.
تنبیه از عوامل بازدارنده است، اما تشویق عاملی ترغیبکننده است که به انسان نیرو میدهد. شخصی که تشویق میشود از کار و زحمت خود احساس رضایت میکند و همین رضایت خاطر است که جلو خستگی و بیمیلی او را میگیرد.
فواید تشویق در تربیت فرزندان
تشویق آثار و برکات فراوانی در تربیت فرزندان دارد که از مهمترین آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. تقویت روحیه و اعتماد به نفس: تشویق موجب تقویت روحی فرزندان میشود و نیروی تازهای به آنان میبخشد تا بتوانند با اعتماد به نفس و پشتگرمی بیشتر کارهای خوب را دنبال کنند.
۲. شکوفایی استعدادها: تشویق استعدادهای درونی کودکان را رشد داده و به شکوفایی سوق میدهد و زمینههای یأس و ناامیدی را در آنها از بین میبرد.
۳. ایجاد انگیزه و پشتکار: کودک در پرتو تشویق یاد میگیرد که مشکلات و سختیها را بر خود هموار سازد تا هدف مطلوب خود را دنبال کند.
۴. تقویت رابطه عاطفی: تشویق کودکان توسط والدین و مربیان باعث میشود کودکان با نگاهی خوب و خوشبینانه به آنها بنگرند و آنها را دوست و همدم صمیمی خود تلقی کنند.
۵. تغییر مسیر زندگی: گاه یک تشویق بهجا و حکیمانه ممکن است مسیر زندگی کودکی را عوض کند و او را از بدی و انحرافات نجات بخشد.
۶. ایجاد رقابت مثبت: تشویق کودکان برای انجام فعالیتهای مثبت، باعث ایجاد انگیزه و تحرک در آنها خواهد شد و جو رقابتی خوبی در میان آنها پدید میآورد.
عواقب محرومیت از تشویق
فرزندانی که مورد تشویق قرار نمیگیرند، اغلب دچار شکست روحی میشوند و اعتماد به نفس خود را از دست داده و خود را پست و حقیر میشمارند و جرأت دست زدن به کار خوب را در خود نمییابند. کودکان محروم از تشویق، نمیتوانند حس کنند که عزیز شمرده میشوند، زیرا مورد توجه قرار نمیگیرند.
کودکانی که فقط هنگامی وجودشان احساس میشود که مورد انتقاد قرار میگیرند و فقط پیامهای منفی درباره رفتار خود میشنوند، آنها یاد میگیرند که چه کاری را نباید انجام دهند، ولی نمیدانند چه کارهایی را باید انجام دهند.
تشویق در سیره معصومان(ع)
پیشوایان معصوم(ع) در مواقع گوناگون فرزندان خود را تشویق و ستودهاند. در روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است که روزی حضرت موسی بن جعفر در محضر پدرش (امام صادق) سخنی گفت که باعث تعجب و سرور و شادی پدر شد. حضرت به عنوان تقدیر و تشویق از فرزند خود فرمود:
«یا بنی؛ الحمد لله الذی جعلک خلفا من الآباء، و سرورا من الأبناء، و عوضا عن الأصدقاء»
«ای فرزندم! سپاس خدای را که تو را جانشین و خلف پدران و مایه سرور و دلخوشی فرزندان و جانشین دوستان قرار داد.»
۱۰ اصل طلایی برای تشویق سازنده
برای اینکه تشویق تأثیر واقعی خود را بگذارد و به نتیجه مطلوب برسد، رعایت اصول زیر ضروری است:
۱. کردار و عملکرد را مورد تحسین قرار دهید، نه خودش را: کودکان نیاز دارند که به خاطر همان چیزی که هستند، صرف نظر از آنچه میتوانند انجام دهند، مورد تأیید و پذیرش قرار گیرند.
۲. فرایند (سعی و تلاش) را مورد تحسین قرار دهید، نه محصول کار را: در آغاز کار، آنچه کودک تولید میکند، کمتر از فرآیند یادگیری اهمیت دارد.
۳. عملکرد مشخصی را مورد تمجید قرار دهید: با ذکر جزئیات شرح دهید کجای کار کودک خوشحالکننده است تا کودک بداند چه کاری را به طرز صحیح انجام داده است.
۴. کودک را با صراحت و بدون اما و اگر و کنایه مورد تحسین قرار دهید: تمجید و تحسین باید به طور صریح ابراز شود.
۵. تعریف و تمجید باید واقعی و صادقانه باشد: تمجید دروغین، خودآگاهی کودک را از بین میبرد و اعتماد او را به والدین از بین میبرد.
۶. تحسین را به صورت خودانگیخته ابراز کنید: تعریف و تمجید را بدون وقفه به زبان بیاورید، نه پس از تعمق و اندیشه.
۷. روشهای فیزیکی را فراموش نکنید: تماس بدنی و حالت چهره نیز میتواند بیانگر تحسین باشد.
۸. پیشرفتهای مقطعی کودک را نیز مورد تمجید قرار دهید: پیشرفت کودک را در هر مرحله، شایسته تعریف و تمجید بدانید.
۹. بگذارید کودک موفقیت را از آن خود بداند: اجازه دهید کودک کامیابی خود را باور کند.
۱۰. برای بیاثر کردن آسیب هر انتقاد، چهار بار «تحسین و تشویق» لازم است: پژوهشها نشان داده است که برای ترمیم آسیب هر انتقاد غیرمنصفانه، چهار بار تشویق ضروری است.
معایب تشویق بیجا و بیش از حد
تشویق اگر بهدرستی انجام نشود، میتواند آثار منفی به همراه داشته باشد:
-
وابستگی کودک به عوامل کنترل بیرون از خود
-
کند شدن محرکهای درونی و از بین رفتن رغبتهای خودبهخودی
-
تبدیل تشویق به رشوه و پرتوقع شدن کودک
-
مبتلا شدن کودک به غرور و خودبینی
-
تشویق بیش از حد در درازمدت مانع پیشرفت خودبهخودی کودک میشود
امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: «چه بسا افرادی که به سبب تعریف و تمجید مغرور میشوند» و «در مدح کسی زیادهروی و مبالغه مکن».
نکات کلیدی در تشویق مؤثر
برای اینکه تشویق تأثیر تربیتی خود را داشته باشد، رعایت نکات زیر ضروری است:
-
علت تشویق باید مشخص باشد تا کودک بفهمد به چه سببی مورد تشویق قرار گرفته است.
-
تشویق باید با سن کودک، نیازها و شرایط او تناسب داشته باشد.
-
تشویق باید با کار کودک متناسب باشد؛ پاداشهای بزرگ را باید برای کارهای بزرگتر قرار داد.
-
تشویق باید طبیعی، واقعی و به دور از فریب و ریا باشد.
-
تشویق باید بلافاصله اعمال گردد (بهخصوص برای سنین پایین).
-
از مقایسه کودک با دیگران در هنگام تشویق پرهیز شود.
صورتهای مختلف تشویق
تشویق صور مختلفی دارد. گاه به صورت دلجویی است، گاه یک عبارت محبتآمیز، گاهی یک نگاه توأم با لبخند، زمانی وعده تعریف یک قصه، و گاهی دادن یک بسته کوچک مداد رنگی، شیرینی، کتاب، لباس، اسباببازی یا معرفی کردن سر صف.
والدین و مربیان باید با توجه به سن و سطح درک کودک و ارزش و اهمیت کار او، نوع تشویق و میزان آن را انتخاب نمایند. کودک در سالهای اولیه زندگی بیش از هر چیز به جلب نظر والدین و اظهار محبت نیاز دارد. در مراحل بعد، به مسئولیت پذیرفتن، مورد مشاوره قرار گرفتن، قهرمان شدن و در حضور جمع معرفی شدن بیشتر علاقه پیدا میکند.
طلای تشویق؛ هدیهای برای همه
همه ما به تشویق احتیاج داریم. تشویق میتواند پیر و جوان را دگرگون کند. اگر خوب بنگریم، در هر یک از موفقیتهای ما در زندگی، چه کوچک و چه بزرگ، کلام تشویقآمیز کسی نقش داشته است. هیچ یک از مشاهیر جهان بدون حمایت و تشویق کسی به قله نرسیدهاند.
امروز میلیونها نفر از مردم جهان از فقر غذایی و نبود آب آشامیدنی سالم رنج میبرند، اما میلیونها نفر هم تشنه تشویق هستند. محرومیت از تشویق و تأیید، یکی از محرومیتهای اساسی و غمانگیزی است که کمتر به آن توجه شده است.
تمرین عملی
برای ورود تشویق به زندگی روزمره، این تمرینها را انجام دهید:
۱. در این هفته هر روز دستکم سه نفر را تشویق کنید. از خصوصیات خوب یا کار خوبی که کردهاند تعریف و تمجید کنید.
۲. هر روز از یکی از افرادی که معمولاً کارشان را وظیفه میدانیم (مثل راننده اتوبوس، رفتگر محله، آبدارچی اداره، پستچی) به خاطر خدمتی که ارائه میدهد تشکر کنید.
۳. صبر نکنید تا کسی به اوج کمال برسد تا او را تشویق کنید. همین امروز به کار کوچکی که کرده آفرین بگویید.
۴. این عبارتها را در فرهنگ واژگان روزمره خود بگنجانید: «آفرین»، «کارت خوب بود»، «من به تو افتخار میکنم»، «تو آینده خوبی در پیش داری».
تشویق، طلایی است که میتواند زندگی خود و دیگران را نورانیتر کند. وقتی تشویق میشویم، هیچ کوهی خیلی بلند به نظر نمیرسد، هیچ طرحی خیلی دشوار به نظر نمیرسد، هیچ راهی خیلی طولانی به نظر نمیرسد و هیچ مشکلی لاینحل به نظر نمیآید. این تشویق است که غیرممکنها را ممکن میکند و همه چیز را آسانتر میسازد.
ما مسئولیم عزیزانمان را تشویق کنیم. اگر پدر و مادر هستیم، مسئول تشویق فرزندمان هم هستیم. اگر معلم هستیم، مسئول تشویق شاگردانمان هستیم. اگر رئیس شرکت هستیم، مسئول تشویق کارکنانمان هستیم. هرگز نمیدانیم چه موقع تشویق ما کسی را در مقطع حساس زندگیاش نجات میدهد.
